رئیس سازمان زندانها اعلام کرد رویکردهای انتقال محکومان میان کشورها، استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس، ارتقای استانداردهای سلامت و بازپروری، و روشهای اصلاحی و تربیتی برای زندانیان، آموزش کارکنان و استفاده از هوش مصنوعی در تصمیمات مرتبط با زندانیان، از جمله زمینههایی است که بریکس قابلیت دارد آنها را به یک سازوکار نوین همکاری قضایی و زندانبانی تبدیل کند.
حیدر آسیابی، رئیس سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور در یادداشتی نوشت که برگزاری اجلاس رؤسای دستگاههای قضایی کشورهای عضو و شریک بریکس در دهلینو در سپتامبر ۲۰۲۶ را میتوان فراتر از یک رویداد تشریفاتی قضایی ارزیابی کرد.
حضور رئیس قوه قضاییه در هند فراتر از یک رویداد معمول بود و بازتاب گستردهای از دیپلماسی قضایی و پیام صلح و عدالت برای جهانیان به همراه داشت دیدارها و نشستهای محوری قاضی القضات ایران با رهبران ادیان، علما و فرهیختگان هند و مردم دارای ابعادی گسترده و تازه به شمار میرود.
پوشش و انعکاس خبری این سفر در رسانههای هندی و بین المللی حکایت از فرصتی تازه جهت توسعه دیپلماسی قضایی در فصل جدید از دوره تحول و تعالی در قوه قضاییه دارد. این گفتمان سازی شروع راهی جدید است تا سطحی نو از رویکردها و روشهای عدالت کیفری نظام حقوقی ایران به معرض نگاه جهانیان خصوصا کشورهای همسو قرار داده شود.
گفتوگو درباره همکاری میان قوههای قضاییه، تبادل تجربیات حقوقی، توسعه فناوری و هوش مصنوعی در نظام عدالت، تسریع فرآیندهای قضایی و ایجاد سازوکارهای پایدار همکاری، ظرفیت شکلگیری جدید از رویکرد دیپلماسی قضایی را ایجاد کرده است. حقوق زندانیان و مدیریت زندانها بهصورت مستقل در میان چهار محور رسمی اعلامشده اجلاس قرار نداشت اما ماهیت همکاریهای مورد بحث بهگونهای است که باید به حوزه عدالت کیفری، اجرای مجازات و حقوق اشخاص محروم از آزادی یعنی زندانیان تسری یابد.
هدف اصلی این یادداشت این است که همکاری قضایی بریکس، چنانچه بخواهد از سطح همکاریهای تجاری و نهادی فراتر رفته و به یک الگوی معتبر عدالت چندجانبه تبدیل شود، ناگزیر باید حقوق زندانیان را وارد دستور کار خود کند. نظام قضایی در حوزه زندانبانی، حقوق زندانیان و کرامت انسانی بسیار مترقی و ریشه در مفاهیم اسلامی و حکمرانی جمهوری اسلامی ایران دارد.
بههمین منظور از یک سو جهت عبور از مفهوم سنتی دیپلماسی قضایی و توجه به مرز حاکمیت قانون که حقوق زندانیان از جمله آن تعریف میشود و از سوی دیگر نظر به ادبیات شکلگرفته پیرامون اجلاس بریکس در ایران که بر عبور از عضویت منفعل به مشارکت در قاعدهسازی و ایجاد سازوکارهای حقوقی تأکید میکند، حوزه زندانبانی نیز میتواند یکی از مصادیق عملی این قاعدهسازی باشد زیرا همکاری در این حوزه لزوماً به اختلافات سیاسی کلان گره نمیخورد و میتواند بر مسائل حرفهای و انسانی متمرکز شود.
در این راستا رویکردهای انتقال محکومان میان کشورها، استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس، ارتقای استانداردهای سلامت و بازپروری، روشهای اصلاحی و تربیتی برای زندانیان، آموزش کارکنان و استفاده از هوش مصنوعی در تصمیمات مرتبط با زندانیان، از جمله زمینههایی است که بریکس قابلیت آن را دارد آنها را به یک سازوکار نوین همکاری قضایی و زندانبانی تبدیل کند.
انتقال محکومان
روشنترین نقطه اتصال بریکس با حقوق زندانیان و یکی از قویترین حوزههایی که همکاری قضایی بریکس میتواند مستقیماً به حقوق زندانیان متصل شود، انتقال محکومان به کشور متبوع است.
زندانی خارجی معمولاً با دشواریهای مضاعفی مواجه است که شامل فاصله جغرافیایی از خانواده، مانع زبانی، ناآشنایی با مقررات زندان، دشواری دسترسی به خدمات کنسولی، محدودیت در دریافت اسناد و مدارک، تفاوت فرهنگی و ضعف امکان برنامهریزی برای بازگشت به جامعه میشود. این عوامل میتوانند هدف اصلاح و بازاجتماعیشدن را تضعیف کنند بنابراین انتقال اشخاص محکوم یکی از اشکال مهم همکاری بینالمللی در امور کیفری است.
تطابق حقوق داخلی ایران با استانداردهای بینالمللی زندانبانی
قواعد نلسون ماندلا، قواعد بانکوک و توکیو از مهمترین چارچوبهای بینالمللی راهنما برای مدیریت زندان و رفتار با زندانیان به شمار میآیند. همپوشانی و ظرفیتهای حقوق داخلی ایران مرتبط با زندانها دارای ظرفیت بسیار بالا و حتی در بیشتر موارد مترقیتر از استانداردهای بینالمللی پیشبینی و اجرا شده است.
بنابراین گفتمان سازی و تعامل با کشورهای عضو بریکس علاوه بر اینکه میتواند یکی از نوآوریهای مفهومی بریکس در حوزه زندان باشد، زمینه انتقال تجربیات ایران را فراهم میکند و خط بطلانی بر اقدامات برخی از کشورها و رسانههای معاند میکشد که به غلط دنبال تشویش اذهان جامعه جهانی از نظام انسانی مترقی حقوق بشری و قضایی در ایران میباشند.
ایجاد بانک و الگوی موفق از رویکردهای اصلاحی
یکی از مهمترین نقاط مشترک و مورد تاکید حقوق بینالملل و رویکردهای زندانبانی، تأکید بر بازپروری و بازاجتماعیشدن است. بند ۳ ماده ۱۰ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی بر اصلاح و بازسازگاری اجتماعی زندانیان تأکید میکند.
همین جهتگیریها در مقررات داخلی و عملکرد برنامههای اصلاحی و تربیتی ایران نیز بوضوح قابل مشاهده است. بنابراین همکاری بریکس میتواند به حرفهآموزی، سوادآموزی، آموزش رسمی، درمان اعتیاد، سلامت روان، اشتغال زندانیان، مددکاری، ارتباط با خانواده، برنامههای پیش از آزادی و مراقبت پس از خروج گسترش یابد و بریکس میتواند در این زمینه بانک تجربههای موفق ایجاد کند.
هوشمند سازی فرصتی برای مدیریت زندان
یکی از موضوعات رسمی اجلاس بریکس، نقش هوش مصنوعی در قوه قضاییه بود. این بحث ارتباط مستقیمی با آینده زندانبانی دارد زیرا سامانههای الگوریتمی میتوانند در طبقهبندی زندانیان، مدیریت امنیت، پیشنهادهای برنامه اصلاحی، تصمیمات مرتبط با نهادهای ارفاقی و تحلیل نیازهای درمانی مورد استفاده قرار گیرند.
مطالب منتشرشده پیرامون اجلاس بر توسعه ارتباطات و شبکه همکاری میان مراجع قضایی کشورهای عضو و شریک تأکید دارند. همین ایده میتواند مبنای یک ابتکار تخصصیتر تحت عنوان شبکه عدالت کیفری و زندانبانی بریکس باشد. چنین شبکهای لزوماً نیازمند ایجاد سازمانی فراملی و الزامآور در گام نخست نیست.
کشورهای بریکس دارای نظامهای حقوقی، سیاسی، فرهنگی و کیفری متفاوتی هستند. برای جمهوری اسلامی ایران، ورود فعال به این حوزه میتواند واجد ارزش حقوقی و دیپلماتیک باشد و ایران میتواند پیشنهاد تأسیس کارگروه حقوق زندانیان و رویکردهای اصلاحی زندانبانی بریکس را مطرح کند. این کارگروه میتواند با رویکردی مرحلهای ابتدا بر انتقال محکومان و تبادل تجربه در بازاجتماعیشدن تمرکز کند و سپس به استانداردهای تخصصیتر بپردازد.
در پایان یادآور میشود در رویدادهای گذشته متاسفانه لطمات جبرانناپذیری بر پیکره زندانها وارد شد بهطوریکه جمعی از کارکنان و قضات در حین ارائه خدمت و حتی زندانیان در نتیجه این حملات آسیب دیدند و به ساختار فیزیکی زندانها آسیب جدی وارد شد که اینها از مصادیق جدی جنایت جنگی در عرف بینالملل است و میتواند بهعنوان مطالبه جدی مبنای شکایت و پیگیری حقوقی و قضایی در بریکس قرار گیرد.
منبع: میزان
