حیدر آسیابی در یادداشتی نوشت که برگزاری اجلاس رؤسای دستگاههای قضایی کشورهای عضو و شریک بریکس در دهلینو را میتوان فراتر از یک رویداد تشریفاتی قضایی ارزیابی کرد.
حضور رئیس قوه قضاییه در هند فراتر از یک رویداد معمول بود و این سفر بازتاب گستردهای از دیپلماسی قضایی و پیام صلح و عدالت برای جهانیان داشت. دیدارها و نشستهای محوری قاضی القضات ایران با رهبران ادیان، علما و فرهیختگان هند دارای ابعادی گسترده و تازه است.
پوشش خبری این رویداد در رسانههای هندی و بینالمللی حکایت از فرصتی تازه جهت توسعه دیپلماسی قضایی در فصل جدید از دوره تحول و تعالی در قوه قضاییه دارد. این گفتمانسازی راهی جدید است تا سطحی نو از رویکردها و روشهای عدالت کیفری نظام حقوقی ایران به معرض نگاه جهانیان و کشورهای همسو قرار گیرد.
گفتوگو درباره همکاری میان قوههای قضاییه، تبادل تجربیات حقوقی، توسعه فناوری و هوش مصنوعی در نظام عدالت، تسریع فرآیندهای قضایی و ایجاد سازوکارهای پایدار همکاری ظرفیت شکلگیری جدید از دیپلماسی قضایی را ایجاد کرده است. اگرچه حقوق زندانیان و مدیریت زندانها بهصورت مستقل در میان چهار محور رسمی اعلامشده اجلاس قرار نداشت، لیکن ماهیت همکاریهای مورد بحث بهگونهای است که باید به حوزه عدالت کیفری، اجرای مجازات و حقوق اشخاص محروم از آزادی تسری یابد.
هدف اصلی این یادداشت این است که همکاری قضایی بریکس چنانچه بخواهد از سطح همکاریهای تجاری و نهادی فراتر رفته و به یک الگوی معتبر عدالت چندجانبه تبدیل شود، ناگزیر باید حقوق زندانیان را وارد دستور کار خود کند. نظام قضایی در حوزه زندانبانی، حقوق زندانیان و کرامت انسانی بسیار مترقی و ریشه در مفاهیم اسلامی و حکمرانی جمهوری اسلامی ایران دارد.
بههمین منظور از یک سو جهت عبور از مفهوم سنتی دیپلماسی قضایی و توجه به مرز حاکمیت قانون و از سوی دیگر نظر به ادبیات شکلگرفته پیرامون اجلاس بریکس در ایران که بر مشارکت در قاعدهسازی تأکید میکند، حوزه زندانبانی میتواند یکی از مصادیق عملی این قاعدهسازی باشد. همکاری در این حوزه لزوماً به اختلافات سیاسی کلان گره نمیخورد و بر مسائل حرفهای و انسانی متمرکز میشود.
در این راستا رویکردهای انتقال محکومان میان کشورها، استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس، ارتقای استانداردهای سلامت و بازپروری، روشهای اصلاحی و تربیتی برای زندانیان، آموزش کارکنان و استفاده از هوش مصنوعی در تصمیمات مرتبط با زندانیان از جمله زمینههایی است که بریکس قابلیت تبدیل آنها به سازوکار نوین را دارد.
انتقال محکومان
روشنترین نقطه اتصال بریکس با حقوق زندانیان، انتقال محکومان به کشور متبوع است.
زندانی خارجی با دشواریهای مضاعفی مانند فاصله جغرافیایی از خانواده، مانع زبانی، ناآشنایی با مقررات زندان و ضعف امکان برنامهریزی برای بازگشت به جامعه مواجه است. این عوامل هدف اصلاح و بازاجتماعیشدن را تضعیف میکنند و انتقال اشخاص محکوم یکی از اشکال مهم همکاری بینالمللی در امور کیفری است.
تطابق حقوق داخلی ایران با استانداردهای بینالمللی زندانبانی
قواعد نلسون ماندلا، قواعد بانکوک و توکیو مهمترین چارچوبهای بینالمللی راهنما برای مدیریت زندان هستند. ظرفیتهای حقوق داخلی ایران مرتبط با زندانها دارای همپوشانی بالا و در بیشتر موارد بسیار مترقیتر از استانداردهای بینالمللی است.
گفتمانسازی و تعامل با کشورهای عضو بریکس علاوه بر نوآوری مفهومی، زمینه انتقال تجربیات ایران را فراهم میکند و خط بطلانی بر اقدامات رسانههای معاند میکشد که به دنبال تشویش اذهان جامعه جهانی از نظام حقوق بشری و قضایی در ایران هستند.
ایجاد بانک و الگوی موفق از رویکردهای اصلاحی
یکی از مهمترین نقاط مشترک حقوق بینالملل و رویکردهای زندانبانی، تأکید بر بازپروری و بازاجتماعیشدن است. بند ۳ ماده ۱۰ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی بر اصلاح و بازسازگاری اجتماعی زندانیان تأکید میکند.
این جهتگیریها در مقررات داخلی و عملکرد برنامههای اصلاحی ایران قابل مشاهده است. بنابراین همکاری بریکس میتواند به حرفهآموزی، سوادآموزی، درمان اعتیاد، سلامت روان، اشتغال زندانیان و ارتباط با خانواده گسترش یابد.
هوشمند سازی فرصتی برای مدیریت زندان:
یکی از موضوعات رسمی اجلاس بریکس، نقش هوش مصنوعی در قوه قضاییه بود. این بحث ارتباط مستقیمی با آینده زندانبانی دارد زیرا سامانههای الگوریتمی در طبقهبندی زندانیان، مدیریت امنیت، برنامههای اصلاحی و تصمیمات نهادهای ارفاقی مورد استفاده قرار میگیرند.
مطالب منتشرشده پیرامون اجلاس بر توسعه شبکه همکاری میان مراجع قضایی کشورهای عضو تأکید دارند. این ایده میتواند مبنای ابتکار شبکه عدالت کیفری و زندانبانی بریکس باشد.
کشورهای بریکس دارای نظامهای حقوقی و فرهنگی متفاوتی هستند. برای جمهوری اسلامی ایران ورود فعال به این حوزه واجد ارزش حقوقی و دیپلماتیک است و ایران میتواند پیشنهاد تأسیس کارگروه حقوق زندانیان و رویکردهای اصلاحی زندانبانی بریکس را مطرح کند.
در پایان یادآور میشود در تحولات گذشته لطمات جبرانناپذیری بر پیکره زندانها وارد شد به طوری که جمعی از همکاران، قضات و زندانیان در نتیجه این حملات آسیب دیدند. به ساختار فیزیکی و محل اقامت کارکنان و زندانیان نیز آسیب جدی وارد شد که این موارد از مصادیق جنایت جنگی است و میتواند به عنوان مطالبه جدی مبنای پیگیری حقوقی و قضایی در بریکس قرار گیرد.
منبع: میزان
